PLANSZA 1

„75 lat Archiwum Państwowego w Warszawie w sercu Starówki”

Na zdjęciu: Wejście do Archiwum Państwowego w Warszawie, 13 lutego 2023 r., foto: Anastasia Smyk.

PLANSZA 2

Od ratusza do Arsenału

Pierwszą informację o istnieniu w Warszawie archiwum miejskiego zamieścił w 1643 r. Adam Jarzębski w przewodniku Gościniec albo krótkie opisanie Warszawy, określając je mianem skarbnicy. W kwietniu 1792 r. powołano do życia Archiwum Generalne Miasta Warszawy, na czele którego stanął archiwista generalny Hipolit Lemański. Przetrwało ono jedynie kilka miesięcy. Jego miejsce zajęło utworzone w 1794 r. Archiwum Główne Miasta Warszawy.

W 1810 r. dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta III najstarsze akta miejskie trafiły do Archiwum Ogólnego Krajowego w Warszawie, pozostałe zaś przeniesiono w 1817 r. do nowej siedziby ratusza w pałacu Jabłonowskich. Przeniesione archiwalia podzielono na: Archiwum Aktów Dawnych Warszawy (akta do 1810 r.) i Archiwum Główne Magistratu (akta po 1810 r.). W trakcie powstania styczniowego (w październiku 1863 r.) budynek uległ pożarowi, w wyniku którego spłonęło wiele cennych dokumentów. Na czas odbudowy ocalone akta przeniesiono do Pałacu Namiestnikowskiego, po czym w 1869 r. trafiły one z powrotem do ratusza. Dwa lata później Archiwum Aktów Dawnych Warszawy włączono do Archiwum Głównego Magistratu. W 1925 r. Archiwum zmieniło nazwę na Archiwum Główne m.st. Warszawy, a 29 listopada 1938 r. w Arsenale Królewskim przy ul. Długiej 52 nastąpiło uroczyste otwarcie nowej siedziby już Archiwum Miejskiego w Warszawie.

Na ilustracjach: Pałac Jabłonowskich, w latach 1819–1944 siedziba warszawskiego ratusza, przy placu Teatralnym Archiwum Państwowe w Warszawie; Pracownicy Archiwum Miejskiego na dziedzińcu Arsenału, na zdjęciu m.in. Aleksy Bachulski, Tadeusz Manteuffel (?) i inni pracownicy, foto: Waleria Krzyżanowska; Ratusz na Rynku Starego Miasta; Budynek Arsenału przy ulicy Długiej w czasie okupacji, ze zbiorów APW.

PLANSZA 3

Rękopisy płoną

Arsenał Królewski, w którym mieściło się Archiwum Miejskie, został spalony przez Niemców 4 listopada 1944 r., a wraz z nim większość zasobu archiwalnego – 370 tys. woluminów i ksiąg, pochodzących głównie z XIX w. Gdy w lutym 1945 r. wrócili do Warszawy pierwsi archiwiści, odnaleźli jedynie ok. 40 książek z biblioteki Archiwum oraz niewielki stos niedopalonych akt Wydziału Opieki Społecznej. W gruzach ratusza udało się odnaleźć akta Zarządu Miejskiego, a w piwnicach przysypane popiołem i rozproszone akta z czasów okupacji.

Na ilustracjach: Miedziana Syrenka Warszawska, która przetrwała pożar Arsenału; Zniszczony Arsenał przy ul. Długiej 52, 1945; Spalone Archiwum Miejskie w Warszawie przy ul. Długiej 52, 1945; Spalona sala zachodnia w Archiwum Miejskim w Arsenale, ze zbiorów APW.

PLANSZA 4

Archiwum utracone

Najciekawsze materiały z zasobu Archiwum Miejskiego w Warszawie, które zostały utracone w pożarze Arsenału Królewskiego: Akta władz miejskich z czasów powstania listopadowego; Zbiór map i planów Warszawy, jej dzielnic, ulic, domów itp. od XVII do XX w.; Akta Elektrowni Miejskiej z lat 1902–1930; Akta Dyrekcji Teatrów Miejskich; Wykazy i tabele cen w Warszawie z lat 1831–1914; Protokoły nadania Żydom stałych nazwisk z lat 1818–1835; Księgi meldunkowe Warszawy z lat 1865–1933; Akta urodzeń, małżeństw i zgonów z lat 1939–1943; Akta i księgi Miejskiego Ogrodu Zoologicznego w Warszawie; Akta Domu ks. Boduena, Dom dla Podrzutków z lat 1776–1834; Akta wystawy „Warszawa. Wczoraj, dziś, jutro” z 1938 r.

Na ilustracjach: Ogród zoologiczny w Warszawie, 1933, foto: Jan Ryś; Okładka Inwentarza akt dotyczących powstania listopadowego przechowywanych w Archiwum Miejskim w Warszawie Adama Moraczewskiego z 1930; Spalone akta Magistratu m.st. Warszawy, 1945; Wnętrza Archiwum Miejskiego w Arsenale, ze zbiorów APW.

PLANSZA 5

Marszałkowska 8, czyli Odrodzenie

Archiwum Miejskie w Warszawie oficjalnie wznowiło działalność w kwietniu 1945 r. Przez pierwsze pięć miesięcy dysponowało wyłącznie jednym pokojem, użyczonym przez Wydział Statystyczny. Akta i książki przechowywane były wówczas w prywatnym mieszkaniu ówczesnego dyrektora Archiwum Eugeniusza Szwankowskiego. We wrześniu 1945 r. nową siedzibą stała się kamienica czynszowa przy ul. Marszałkowskiej 8, a dokładnie kilka pokoi rozproszonych na trzech piętrach. W tym okresie Archiwum na różne sposoby starało się powiększać swój zasób oraz wspierać powstawanie nowych materiałów archiwalnych, m.in. rozpisując w 1947 r. wraz z redakcją tygodnika „Stolica” konkurs na wspomnienia o Warszawie.

Na ilustracjach: Fragment Archiwum przy ul. Marszałkowskiej 8; Michał Flis i Eugeniusz Szwankowski w siedzibie Archiwum przy ul. Marszałkowskiej 8; Michał Flis, Leokadia Gołębiowska i Eugeniusz Szwankowski w siedzibie Archiwum przy ul. Marszałkowskiej 8; Biblioteka Archiwum Miejskiego przy ul. Marszałkowskiej 8, ze zbiorów APW.

PLANSZA 6

Jedno Archiwum, trzy staromiejskie kamienice

Na posiedzeniu plenarnym 30 czerwca 1948 r. Rada Narodowa m.st. Warszawy podjęła decyzję o likwidacji Archiwum Miejskiego w Warszawie. Obsługę akt bieżących powierzono wówczas Biuru Prezydialnemu, a akta dawne miały zostać przekazane do Muzeum Historycznego m.st. Warszawy. Decyzja ta spotkała się z ostrym sprzeciwem ze strony dyrektora Muzeum Adama Słomczyńskiego, który wcześniej przez wiele lat pracował w Archiwum Miejskim. 17 listopada 1949 r. Słomczyński wraz z dyrektorem Archiwum Aleksym Bachulskim złożyli wniosek do Biura Spraw Lokalowych przy Urzędzie Rady Ministrów o przydzielenie Archiwum częściowo odbudowanych kamienic przy ul. Krzywe Koło 9 i 11 (obecnie Nowomiejska 12) oraz pomieszczeń przy Krzywym Kole 7 i Rynku Starego Miasta 36. Wniosek został rozpatrzony pozytywnie 30 listopada 1949 r., więc już wiosną 1950 r. Archiwum Miejskie przeniosło się do nowej siedziby. Ostatecznie zajęło trzy kamienice – przy ul. Krzywe Koło 7 i 9 oraz Nowomiejskiej 12. W lipcu 1965 r. budynki Archiwum zostały wpisane do rejestru zabytków.

Na mocy rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 8 czerwca 1951 r. Archiwum Miejskie zostało przekształcone w Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Warszawie i weszło w skład sieci państwowej służby archiwalnej. Później jeszcze dwukrotnie zmieniało nazwy – po reformie administracyjnej z 1975 r. stało się Archiwum Państwowym m.st. Warszawy, a następnie w 2013 r. Archiwum Państwowym w Warszawie.

Na ilustracjach: Kamienica przy ul. Nowomiejskiej 12, na ścianie przy wejściu tablica z napisem: Wojewódzkie Archiwum Państwowe; Wejście do kamienicy przy ulicy Krzywe Koło 9; Wejście do kamienicy przy ul. Krzywe Koło 7, na ścianie budynku tablica z napisem: Archiwum Dokumentacji Mechanicznej, fotografie: Waleria Krzyżanowska, ze zbiorów APW.

PLANSZA 7

Krzywe Koło 7. Adres pełen historii

Historia adresu Krzywe Koło 7 sięga czasów późnego średniowiecza. W latach 1460–1461 znajdował się tu browar Górczewskiego. W XVI w. zbudowano w tym miejscu dom murowany dla mieszczańskiej rodziny Baryczków. W pierwszej połowie XVII w. budynek przeszedł przebudowę, a na początku następnego stulecia kolejne przekształcenie. W początkach XIX w. wybudowano przylegającą do niego od podwórza podłużną oficynę, połączoną gankiem z kamienicą rynkową. W 1911 r. kamienica przeszła na własność Towarzystwa Opieki na Zabytkami Przeszłości, a w 1925 r. został przeprowadzony jej gruntowny remont. W 1937 r. budynek zakupiło miasto na potrzeby powstającego Muzeum Dawnej Warszawy. Termin otwarcia tej instytucji wyznaczono na jesień 1939 r., lecz plany te pokrzyżował wybuch II wojny światowej.

Na przestrzeni lat pod adresem Krzywe Koło 7 mieszkało kilku znanych przedstawicieli polskiej kultury. Przed wojną znajdowało się tu mieszkanie rzeźbiarki Olgi Niewskiej, autorki rzeźb m.in. marszałka Józefa Piłsudskiego i prezydenta Ignacego Mościckiego czy aktorki Mieczysławy Ćwiklińskiej. Z kolei w maju 1942 r. schronienie na drugim piętrze staromiejskiej kamienicy znalazł dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie Stanisław Lorentz z rodziną po tym, jak Niemcy wysiedlili ich z mieszkania przy ul. Kredytowej 3.

Na ilustracjach: Kamienica przy ul. Krzywe Koło 7/9, 1942, fot. Wanda Krzyżanowska, ze zbiorów APW; Stanisław Lorentz, dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie, ze zbiorów NAC; Olga Niewska w swojej pracowni przy ul. Zakroczymskiej 1 w Warszawie, 1936; Informacja prasowa o planowanym otwarciu Muzeum Dawnej Warszawy; materiały z przedwojennej prasy.

PLANSZA 8

Legenda Bazyliszka

Według legendy to właśnie w jednej z piwnic na Krzywym Kole znalazł sobie legowisko bazyliszek, czyli kogut z ogonem węża, oczami żaby i ostrymi, sierpowatymi szponami. Bronił on staromiejskich skarbów i zabijał wzrokiem każdego, kto stanął mu na drodze. Opowieść o skrywającym się na Starówce potworze została po raz pierwszy spisana w XVIII w., a sam bazyliszek miał pojawić się w Warszawie w 1557 r. za panowania króla Zygmunta II Augusta. Archiwum Państwowe w Warszawie pielęgnuje pamięć o słynnej legendzie – co roku podczas Nocy Muzeów jedną z atrakcji jest spotkanie z sympatyczną wersją legendarnego stwora.

„Był to niby kogut, niby wąż. Głowę miał kogucią z ogromnym purpurowym grzebieniem w kształcie korony, szyję długą i cienką, wężową, kadłub pękaty, nastroszonymi czarnymi piórami pokryty, i nogi kosmate, wysokie, zakończone łapami o ostrych olbrzymich pazurach. Ale najstraszniejsze były oczy potwora: wyłupiaste, okrągłe, do sowich ślepiów podobne, jarzące się to czerwono, to żółto”

(Artur Oppman, Legendy warszawskie. Bazyliszek)

Na zdjęciach: Bazyliszek, Noc Muzeów 2024; Bazyliszek, Noc Muzeów 2023; Bazyliszek na Starówce, foto: Anastasia Smyk.

PLANSZA 9

Archiwum od środka

„Pomysł ulokowania „skarbnicy wiedzy o Warszawie” w starych murach i w sercu Starego Miasta – Rynku – był szczęśliwy. Nawiązuje on do tradycji, tu bowiem po środku Rynku wznosił się aż do 1817 roku ratusz staromiejski i w jednej z izb sklepionych drugiego piętra miało swe pomieszczenie Archiwum Miasta”

(L. Gołębińska i M. Flis, Pięć lat Archiwum Miejskiego, „Stolica” 1950, nr 27)

Na zdjęciach: Wewnętrzna klatka schodowa, schody do pomieszczeń na parterze i magazynów; Boczne wejście do archiwum, na drzwiach tablica: Archiwum Dokumentacji Mechanicznej; Wewnętrzna galeria w pracowni naukowej; Pracownia naukowa, na sali korzystający ze zbiorów archiwalnych, za katedrą pracownik archiwum Jan Rogala, foto: Waleria Krzyżanowska, ze zbiorów APW.

PLANSZA 10

Archiwiści solidarni

Pracownicy Archiwum Państwowego m.st. Warszawy (obecnie Archiwum Państwowe w Warszawie) od samego początku żywo zaangażowali się w wydarzenia karnawału „Solidarności”. 27 marca 1981 r. archiwiści wzięli udział w czterogodzinnym strajku ostrzegawczym, zorganizowanym przez NSZZ „Solidarność” w reakcji na pobicie działaczy związkowych podczas sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej (tzw. prowokacja bydgoska). Łącznie w całej Polsce w strajku wzięło udział kilkanaście milionów osób, lecz nie przyniósł on znaczącej zmiany sytuacji politycznej w państwie.

Na ilustracjach: Strajk ostrzegawczy w Archiwum Państwowym m.st. Warszawy, 1981, ze zbiorów APW; Zaświadczenie o zarejestrowaniu Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego przy Archiwum Państwowym m.st. Warszawy, 1980, Archiwum Międzyzakładowej Organizacji Związkowej nr 135 NSZZ „Solidarność” przy Archiwum Państwowym w Warszawie.

PLANSZA 11

Ze starego albumu

Na zdjęciach: Prof. Aleksander Gieysztor, dyrektor Józef Kazimierski, prof. Janusz Durko, prof. Stanisław Lorentz i prof. Irena Pietrzak-Pawłowska w pracowni naukowej, 12 marca 1977 r.; Władysław Bartoszewski w pracowni naukowej, 12 marca 1977 r.; Pracownia naukowa, czerwiec 1976 r.; Pracownice Hanna Szymczyk i Bożena Kwiatkowska w magazynie Oddziału III Archiwum Państwowego m.st. Warszawy, czerwiec 1976 r., ze zbiorów APW.

PLANSZA 12

Skarby z Archiwum Państwowego w Warszawie

Wybrane zespoły przechowywane w Archiwum Państwowym w Warszawie: Akta Miasta Warszawy z lat 1912–1973; Urząd Szefa Okręgu Warszawskiego; Archiwum Biura Odbudowy Stolicy; Więzienie Karne Warszawa-Mokotów; Zbiór Korotyńskich; Zbiór Afiszów; Zbiór Rękopisów; Zbiór kartograficzny. W zasobie znajdują się również: akta notarialne kancelarii; archiwa rodzinne; zespoły warszawskich szkół i uczelni; akta stanu cywilnego.

Na ilustracjach: Otwarta księga stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej św. Krzyża w Warszawie z 1863; Zaproszenie na kostiumowego śledzia medyków, 1938; Propagandowy niemiecki afisz z napisem „Anglio! Twoje dzieło!”, przedstawiający polskiego żołnierza pokazującego Chamberlainowi ruiny miasta i trupy mieszkańców, 1939; Projekt szczegółowy Trasy W-Z. Perspektywa wschodniego wlotu do tunelu, Zygmunt Stępiński, 1948, ze zbiorów APW.